EntziklopediaXIROLARRUAK

Askok hala uste ez arren, xirolarrua (aire erreserbarako zahagia duen mihidun aerofonoa) euskal herri-musikan erabilia izan da historian zehar. Nahiz eta gurean tradizio bizia XX. mendera ozta-ozta iritsi den¹, biltzaile eta ikertzaileen dokumentazioari esker badakigu garai batean soinu-tresna hauek Euskal Herrian ere zabalduak zeudela. Dokumentazio idatziak bezala, eraikin historikoetako ikonografiak ere erabilera honen berri ematen digu.

IZENDAPENAK

Munduko herrialde askotan xirolarruaren tankerako soinu-tresnak jotzen dira. Organologiak kornamusa izen generikoa ematen die. Herrialde bakoitzean kornamusek askotariko izenak hartu dituzte, soinu-tresnaren egituraren edo bertako hizkuntzaren arabera. Euskal Herrian honako izendapenak aurkitu ditugu dokumentu idatzietan:

Cabreta. XIV. mendearen bukaeran Aymeric de Peyrat-en Stromatheus Tragicus de gestis Caroli (800-814) idatzian, cabreta soinu-tresna aipatzen da: “quidam cabreta vasconizabant, levis pedibus persaltantes”. Aita Donostiak honako itzulpena egiten du: “algunos, al son de la cabreta, vasconizaban saltando, danzando con pies ágiles” [batzuek, cabreta musikarekin salto eta dantza egiten zuten euskal erara]².

Bota – Gaita de bota. Horrela ezagutu da nagusiki kornamusa Errioxa aldean, Arabakoa barne (Oiongo Udal Agiritegia, 1662–1679). Izen hau ardotarako zahatoaren itxura duen larruzko zahagitik datorkio.

Chirolarrua. 1745eko Manuel Larramendiren hiztegian I. liburukian honela agertzen da: “Gaita: inftrumento mufico de cuero hinchado, y flauta, chirolarrua. Lat. Tibia utricularia”³. [Kontuan hartzekoa da gaur egun oraindik Errioxa aldean gaitaren xirolari flauta izena ematen diotela].

Tuta. “(H) – 1º cornemuse; – 2º corne, instrument à vent; – 3º cornet (de papier, etc.)⁴. (Lhande, 1926, 983 or.).

Txaranbel. "… 3º (AN-b, S), cornamusa, instrumento de pastores: cornemuse, instrument de musique des bergers; …". [AN-b: Alto navarro-Baztan. S: Suletino, Souletin]. (Azkue, 1906, II. liburukia, 313 or.).

Txaranbel. “1) cornemuse; […]” (Casenave-Harigile, 1993, 420 or.).

Xirolarru. L (Hb.) musette (mus.)⁵. (Lhande, 1926, 1044 or.).

Zahamiola. “[…] musette: cf. txaranbela.” (Casenave-Harigile, 1993).

Gaita/Gayta. Nahiz eta askotan bi soinu-tresna ezberdin nahasten diren izendapen honen atzean, argi dago dokumentu zaharretan horrela izendatuak ageri diren soinu-tresnetako asko zahagidun kornamusak direla⁶.

Gaita gallega. Batzuetan xirolarruak izendapen hauekin ere aipatu izan dira idatzietan. Kontuan eduki gaur egun ere gaztelaniaz gaita gallega maiz erabiltzen dela generikoki kornamusa guztiak izendatzeko⁷.

Beraz, erreferentzia dokumental zaharretan kornamusei honela esan izan zaie: cabreta, bota/gaita de bota, chirolarrua, tuta, txaranbel, xirolarru, zahamiola, gaita/gayta eta gaita gallega. Testu honetan xirolarru hitza hobetsi da, erabilpena eta egokitzeko hizkuntza arrazoiengatik.

XIROLARRU MOTAK

Euskal Herrian erabili izan diren xirolarruen ezaugarriak ezagutzeko ikonografia eta dokumentazio idatzia ikertu behar dira, baita Euskal Herriarekin mugakide diren herrietako gaitak ere. Kasu batzuetan soinu-tresnetan ez ezik errepertorioan ere antzekotasunak aurki daitezke.

Organologikoki, xirola melodikoaren ezaugarrietan oinarriturik, bi mota daude: mihi bikoitzekoak eta mihi bakunekoak.

MIHI BIKOITZEKOAK

Bota edo gaita de bota izendapenekin ezagutzen dena Galiziako gaita arruntaren gisakoa da: xirola melodikoak tutu konikoa eta mihi bikoitzeko pita du, eta lepoan jartzen den pordoiak tutu zilindrikoa eta mihi bakuna. Arabako Errioxako herri batzuetan 1950eko hamarkadara arte erabili izan da kornamusa mota hau, eta gaur egun berreskuratze mugimendu garrantzitsua ematen ari da⁸. Araba izan da Euskal Herrian kornamusa erabili izan den azken eskualdea, eta era berean bertan aurkitu da informazio gehiena.

Bota edo Gaita de bota. JMBA Bildumako 243. zk. (Arg.: Emovere-Soinuenea)

Fernando Jalon gaita jotzaile, ikerlari eta tresnagileak kornamusa zaharretan oinarriturik egindako azterketen arabera, Errioxako bota edo gaita de bota-k honako zatiak ditu:

Botaren zatiak. (Planoa: F. Jalón)

Xirola melodikoa: zurezko tutu konikoa izaten da. Mihi bikoitzeko pitaren aldea zahagian sartzen da. Hatz-jokorako zortzi zulo ditu (zazpi aurrealdean eta bat atzealdean). Kanpai aldean, alboetan, soinu-tresnari tonalitatea ematen dioten beste bi zulo ditu, hatzekin estaltzen ez direnak. Hedadurari dagokionez, lehen erregistroan zortzidun bat eta bigarren erregistroan hirudun bateraino ematen du.

Xirola melodikoaren pita. (Arg.: O. Zapirain-Soinuenea)

Pordoia: Hiru zatitan eginiko zurezko tutu zilindrikoa du, eta mihi bakuneko fita. Pordoiak nota iraunkorra ematen du.

Pordoiaren fita. (Arg.: O. Zapirain-Soinuenea)

Zahagia: antxume edo antzekoaren larruarekin egin ohi da, eta gehienetan zahagia babesten eta apaintzen duen soineko batekin forraturik dago.

Tutu puzkailua: zurezkoa izaten da. Zahagian sartzen den muturrean larruzko balbula txiki bat du; hau putz egiterakoan ireki egiten da airea pasatzen utziz eta bestela itxita mantentzen da.

Boto edo gaita de boto izeneko soinu-tresna Huescako iparraldean, Jazetania-Sobrarbe aldean (Goi Aragoi) erabili izan da. Eskualde hau Nafarroako Erronkari bailaratik gertu dago, eta badakigu Nafarroako Pirinioetako hainbat lekutan gaita erabili izan dela. XX. mende hasierako Erronkariko ttun-ttun dantzako kopletako batek, esaterako, honela dio:

“Ttun ttun la gaita, ttun ttun tambor / ttun ttun la flauta de Nicanor”.

Errioxako botaren antzera, xirolarru honek ere mihi bikoitzeko xirola melodikoa du (clarín izenekoa), baina neurri ezberdinetako bi pordoi ditu, tutu zilindriko eta mihi bakundunak. Bordoneta izeneko pordoi txikia clarín-aren ondoan paraleloki jarrita dago eta pordoi luzea gaiteroak eskuineko besopean hartuta behera begira darama; zahagia ezkerreko besopean hartzen da⁹.

Aragoiko Pirinio aldeko Boto edo Gaita de boto. Soinueneako JMBA bildumako 674. zk. (Arg.: Emovere-Soinuenea)

MIHI BAKUNEKOAK

Bohaussac (gaskoieraz boha au sac, “zakura putz egin”) edo boha izenekoa xirolarru txiki bat da. Zati hauek ditu: zahagia, puzkailua eta ezpelezko pieza bat, paraleloki eta luzera bi tutu zulaturik dituena. Ezkerrekoa tutu melodikoa da eta bestea pordoi nota ematen duena. Bi tutuek mihi bakuneko fita dute. Tutu melodikoak sei zulo ditu, bost aurrealdean eta bat goialdeko atzealdean. Pordoi tutuak zulo bat du, behealdeko aurrealdean, eta beste tutu zati txiki bat dauka, katetxo batekin lotua, tutuaren luzera eta pordoi nota aldatzeko akoplatzen zaiona; honek hiru tonu ezberdinetan jotzea ahalbideratzen du.

Euskal Herriarekin mugakidea den Gaskoiniako Landetan erabiltzen da¹⁰. Xirolarru hau gertukoa zaigu, batetik, Euskal Herriak eta Gaskoiniak musika, dantza eta herri-kulturaren zati bat partekatzen dutelako, eta bestetik, boha xirolarruak albokarekin duen antzekotasunagatik¹¹.

Bohaussac edo boha, Soinueneako JMBA bildumako 110. zk. (Arg.: Emovere-Soinuenea)

Boharen zatiak. (Planoa: F. Jalón)

XX. mende bukaeran boha-xirolarruaren hobekuntzarako eta bere aukera musikalak zabaltzeko helburuarekin, aldaketa batzuk egin zitzaizkion, materialetan eta nota kopuruan. Azken aldaketa hauekin, xirolarru berriak tonalitate gehiagotan jotzeko aukerak ditu.

Txun-txun markako xirolarru-boha modelo berria. (Arg.: Soinuenea)

Jenty Benquet, Landetako kornamusa jolea. (Iturria: Mabru, 1986)

DOKUMENTAZIO IDATZIA

GAITA/XIROLARRUA ETA GAITA/DULTZAINA DOKUMENTUETAN

Dokumentazio idatzian aspalditik gaita hitza erabili izan da zahagidun xirolarruei zein zahagirik gabeko dultzainei erreferentzia egiteko. Polisemia honek nahasmena eragin dezake, eta kasu bakoitzean testua zertaz ari den jakitea ez da beti erraza izaten.

Idatzizko dokumentu zaharretan ordainketak jasotzen zirenean idazleak oso zehatzak izaten ziren: zenbat musikari ziren, bakoitzak zer egin zuen eta zenbat ordaindu zitzaien idazten zuten. Adibidez:

[…] por el a pago a los ocho danzantes y gaitero […]

(Donostia, 1983b, 282 or.)

[…] pagaron al tamborin por hauer tañido el jular y charamela, y hauer dado los caxcabeles a los dançantes cinco ducados, y un real al atambor […]

(Jimeno Jurio, 1987, 47 or.)

Dokumentu hauengatik jakin daiteke, besteak beste, musikaria laguntzailerik gabe ala laguntzaile batekin aritzen zen, eta laguntzailea beste gaitero bat ala danbor-jolea ote zen.

Dokumentu zaharretan, gaur egun munduko toki askotan bezala, xirolarruak maiz ikus ditzakegu dantzaldietan bakarrik jotzen. Ezinezkoa ez bada ere, oso zaila da baldintza horietan dultzainerorik aurkitzea. Hortaz, dokumentu zaharretan gaitero musikari bakarra agertzen den kasuetan segur aski zahagidun gaita jolea dela pentsatu behar da (eta ez dultzaineroa).

Horregatik hemen azaldutako dokumentu eta aipamenen bilduman gaitero musikari bakarra ageri direnak soilik xirolarru jotzailetzat hartu ditugu. Bi musikari elkarrekin aritzen diren kasuak aparte utzi ditugu dudazkoak izateagatik, nahiz eta posible den ere bi xirolarru-jolek elkarrekin jotzea edo xirolarru-jole bat danbor-jole batekin batera agertzea.

Testu batzuetan bi soinu-tresnak aipatzen eta bereizten dira. Adibidez, horrela agertzen dira Jesus Ramos ikerlari nafarraren (1990) artikuluan erregistro historiko batzuetan. Ramosen lan honetan, XVIII. mendean Iruñeko sanferminetan jotzen ibili ziren soinu-joleen Iruñeko Udal Artxiboko urtez urteko zerrenda agertzen da. Kasu bakoitzean musikariak zer soinu-tresna jotzen duen eta nolako talde mota duen aipatzen da, besteak beste. Violin eta rabel bereizten zuten bezala, Iruñean garai hartan jakingo zuten gaita eta dulzaina bereizten, eta pentsatzekoa da gaita ageri denean, edo gehienetan, aipatutako soinu-tresna zahagidun gaita izango zela. Jesus Ramosen inbentarioan maiz gaitaren eta dultzainaren artean bereizketa egiten da:

Gregorio Arrieta - Gaita, dulzaina, guitarra - Torres del Rio, Sansol. 1763-73, 75-86, 88, 90-92, 94 - (1769 gaita con trompetilla, en 1778 dulzaina y gaita, guitarra en 1791, dulzaina en 1763, 79, 82, 83, 92; y gaita en el resto de los años, destacándose el año 1771 que toca acompañado (6g+t)

(Ramos, 1990, 102. or.)

Sarrera honetan ikus daitekeenez, Gregorio Arrieta soinularia 1763tik 1794ra, 28 urtetan ibili zen sanferminetan soinu-tresna bat edo bestea jotzen. 1769an “gaita con trompetilla” jotzen zuen. Ez dago argi zein soinu-tresna den, baina trompetilla xirolarruaren pordoia deskribatzeko modu bat izan daiteke. 1778an dulzaina eta gaita biak ageri dira. Beraz, kasu honetan garbi da gaita eta dulzaina bi soinu-tresna ezberdinak direla.

LEHENENGO AIPAMEN DOKUMENTATUA

Euskal Herrian xirolarru-gaitak izan duen erabilpenari buruzko informazio ugari dugu antzinako dokumentazioan. Horien artean bada oso bitxia den bat, ezagutzen den zaharrena. Hau Karlomagnoren garaikoa da (800-814) eta A. Donostiak jaso zuen Música y músicos en el Pais Vasco idatzian (Donostia, 1983b, 6. or.).

Aimeric de Peyrat (1377-1406) frantziarrak idatzitako Stromatheus Tragicus de gestis Caroli Magni liburuan garai hartan egiten ziren festei buruz zera dio: “quidam cabreta vasconizabant, levis pedibus persaltantes”. Hona hemen A. Donostiak ematen duen gaztelerazko itzulpena:

“algunos, al son de la cabreta, vasconizaban saltando, danzando con pies ágiles”. “Vasconizare” quiere decir “bailar al estilo de los vascos”. Es curioso este verbo que parece indicar que los vascos tenían un estilo propio de baile. ¿Sería la cabreta una especie de gaita?

(Donostia, 1983b, 6. or.)

Garai hartan euskaldunen modura edo estilora dantza egite hori cabreta¹² xirolarruarekin jotzen bazen, kornamusa motako soinu-tresnak gure artean erabiltzen zirela esan liteke.

KARLOS III.AREN GORTEA

Monsinore Higinio Anglés ospe handiko musikologo kataluniarrak idatzitako Historia de la Música Medieval en Navarra liburuan XIV. mendeko datu interesgarri hau ematen digu. Karlos III.a Noblea zen orduko Nafarroako erregea. Hark bazituen bere ministril edo Gorteko musikariak, eta hauen artean kornamusa-jole zirenak:

Escrita en la misma ciudad (Sangüesa), 23 de septiembre del citado año (1392), aparece una orden real de pago firmada en Pamplona, 4 noviembre, se entregue una suma “a Testa de Fierro y Nicolas, su compaynero juglar […] por fazer sus expensas a ir a Alemayna por aver un compaynnero juglar de cornamusa, por fazer venir el servicio del rey”. Es de observar que ya en años anteriores, Juan I de Aragón, se preocupa siempre de tener buenos músicos de cornamusa y que los mejores, según él, eran venidos de Alemania.

(Angles, 1970, 296. or.)

PRIVILEGIO DE LA UNIÓN AGIRI0AN

XV. mendeko Privilegio de la Unión (Iruña, 1423) dokumentu garrantzitsuaren kopia batean xirolarru-jole zentauro edo zaldiko baten irudia agertzen da. Kontuan izan behar da euskal folklorean presentzia handia duela zaldiko figurak. Xirolarru-jole zentauroaren marrazki honi buruz Aita Donostiak honakoa dio (1983b, 283. or.):

Consignemos que en la copia del “Privilegio de la Unión” que se conserva en el Archivo Municipal de Pamplona hay un dibujo del siglo XV representando a un gaitero con disfraz de caballo.

(Iribarren, 1944, 416. or.)

XV. mendeko Privilegio de la Unión (Iruña, 1423) dokumentuan agertzen den Zaldiko-gaiteroa. (Iturria: Iribarren, 1944)

Kasu honetan, ez dago zalantzarik mihi bikoitzeko xirolarrua dela. Hori iradokitzen dute gaitak dituen zatiek: zahagia, puzkailua, xirola konikoa eta sorbalda gaineko pordoia.

EUSKAL BALEAZALEAK MIARRITZEN XVI. MENDEAN

Oso interesgarria da 1573an Ambroise Parék argitaratutako Des monstres et Prodiges liburuan euskal bale arrantzari buruz jasotako informazioa. Bertan agertzen diren azalpenen eta irudien artean Miarritzekoa omen den portuan euskal bale arrantzaleekin batera halako xirolarru jotzaile bat ikus daiteke, momentu hori musikatzen.

Ambroise Paréren Des monstres et Prodiges (1573). Ezkerrean gaita-jolea. (Iturria: Seeler, 2007)¹³

Bistan da mihi bikoitzeko xirolarru-bota motakoa dela, xirola konikoa eta bi pordoi dituena. Marrazkigileak gaitaren pordoiak gaitariaren eskuineko sorbaldan jarri ditu, baina eskuen posizioa ez dagokio gaitari ezkerti bati.

NAFARROAN XVI., XVII. ETA XVIII. MENDEETAN

Jose Maria Jimeno Jurio historialari nafarrak idatzitako Tamborines y Gaiteros en Estella (Siglos XVI y XVII) artikuluan gaitari buruzko informazio interesgarri asko aurkitzen da:

Gaita, charrabeta y chirimía. / / De 1549 data la mención más antigua de la GAITA que he descubierto en Estella. Figura en las cuentas municipales: “A mose Pedro Esmolador por tañer huna gayta en la dicha proçesion, nuebe tarjas”.

Un siglo después abundan las menciones del instrumento, vinculado siempre a grupos de danzas. Juan de Muez, maestro de danzas, cobró en 1653 “por dos danzas con sus gaytas que, por mandado de la Ciudad, saco para el regozixo de las fiestas de la Madre de Dios del Puy y apostol San Andres”. Años más tarde presentó este maestro una danza y percibió una suma “por las jornadas que hizo en yr a buscar los jitanos, y por el gaitero”. Durante las fiestas de la Virgen del Puy de unos años siguientes registramos partidas como éstas: a Juan de Abínzano, maestro de danzas vecino de Tafalla, “por una dança con su gayta” (1660); a José de Larrosa por una danza de acho personados y gayta, y a Juan de Muez, maestro de danzas, “por una que saco con su gayta” (1662); a Martín de Baquedano, maestro de danzas vecino de Puente la Reyna, “por una danza con su gayta que ha traydo, y a Juan de Muez, maestro de danzas, por una de ocho personados con su gayta” (1663); a Joan de Arzoz, vecino de Cirauqui, “por dos danzas que ha sacado con sus gaitas” (1665).

(Jimeno Jurio, 1987, 47. or.)

Bestalde, Ortzadar Taldeak 1989an Iruñean antolatutako 5. Folklore Jardunaldietan Juan Cruz Labeagak aurkeztutako Danzantes y Gaiteros en Sangüesa ikerlanean gaitari buruzko informazio ugari ageri da:

2. NOTICIAS DE LOS SIGLOS XVII Y XVIII

Año 1661, […] Otra fiesta importante es la celebrada en honor de San Sebastián, patrono de la ciudad, el 20 de enero. Los cultos religiosos comienzan al atardecer del día anterior y el Ayuntamiento acude en corporación a vísperas cantadas en la iglesia de San Salvador acompañado por un gaitero. Este acompañamiento musical perduró durante muchos años.

Año 1794. “En 19 de enero pagué al gaitero 16 reales fuertes por acudir a la función del patrón de la ciudad San Sebastián”.

3. COFRADIA DE NUESTRA SEÑORA DEL SOCORRO Y DE SAN LAMBERTO

El primer libro que se conserva de esta cofradía comienza en 1762 y las primeras facturas de gastos dicen: […] ”Item dos pesos que an pagado al gaitero por acompañar a la Ciudad y cofradía dicho día» […] Año 1774. “Más dos pesos al gaitero y 4 pesetas a los danzantes”

(Labeaga, 1990, 143. or.)

ARABAKO ERRIOXAN XVII. MENDEAN

Xirolarru-gaitaren erabilerari buruzko beste informazio iturri garrantzitsua Joaquín Jimenezen Danzas de Alava artikuluan aurkitu dugu. Idazlan horretan besteak beste garbi ageri da XVII. mendean Arabako Errioxaldean halako soinu-tresnak erabiltzen zirela. Kasu batzuetan ez dago zalantzarik zahagidun gaita dela. Adibidez:

Es revelador el dato que hallé hace escaso tiempo en el archivo de Oyón (Villa de la Rioja Alavesa) y que en las cuentas del Concejo del año 1662 se ve que abonan “setenta y siete reales que se dieron al gaitero por el trabajo de tocar la bota para el festejo de la Concepción”, relevándonos de todo comentario este “tañer la bota” tan perfectamente señalado como sistema de gaita.

(Jiménez, 1972, 6. or.)

Oiongo Udal Agiritegia. 8. Kontu Liburua (1662–1679) 10. or.¹⁴

ARABAN XVIII. MENDEAN

A. Donostiak bere Instrumentos Musicales del Pueblo Vasco artikuluan, zahagidun gaitari ataltxo bat eskaintzen dio¹⁵. Bertan, Araban Gayta gallega-ren erabilpenari buruz Martínez Marinak Diccionario Geográfico-Histórico de España-n idatzitakoa aipatzen du. Hona hemen testu originala:

[Los naturales de Alava…] Regularmente en los dias festivos pasan las tardes jugando á bolos y naypes, ó baylando al son del pandero, y á veces del tamboril: este instrumento, aunque tan comun en el país vascongado, no se conoce en algunas hermandades situadas en los extremos de la provincia, y en ellas se suple el defecto de esta música con la de la gayta gallega.

(R. A. de la Historia, 1802, I liburukia, 52. or.)

XIX. MENDEAN EUSKAL LURRALDEETAN

Charles Davillier baroiak 1874an idatzitako Viaje por España-ko III liburukian, Danzas españolas izenburuko kapituluan Las provincias vascongadas atalean gaitaren erabilerari buruzko datu interesgarri bat agertzen da:

Pandero edo euskal danborraz gain, baskongadoek gaita dute oraindik, asturiarrek eta galiziarrek bezala, baita danborra eta txirula ere.

(Davillier, 1874, 413. or.)¹⁶

Aurrekoa ikusita, asko dira xirolarruaren aipamenak dokumentu zaharretan. Hemen aurkeztu dena lagin bat besterik ez da. Hortaz gehiago jakin nahi duenak Xirolarrua disko-liburua kontsulta dezake (Beltran, 2012).

XX. MENDEKO XIROLARRUAREN BERRESKURAPENA

Urte luzez ez zen xirolarrurik entzun Euskal Herriko festa eta ospakizunetan. 1960ko hamarkadaren bukaeran sortu zen Argia Euskal Dantzari Taldeak xirolarru-jole bikotea osatu zuen, dantza taldearen emanaldietan eta bestelako jaialdietan jotzeko.

Berreskuratze saiakera honetarako bereziki Pirinio aldeko Zuberoako xirularien errepertorioko piezak aukeratu ziren, musika horren tesitura eta ezaugarriak xirolarruarentzat egokiak zirelakoan.

Juan Mari Beltran eta Kepa Oses Argia taldeko gaita-joleak. Donostia, Euskal Jaiak. (Arg.: Unidad. 1971/09/06)

Argia taldeko musikariak, 1978. (Arg.: Larrukert)

Argia taldearen ereduak eragina izan zuen euskal herri-musikan. Jarraian beste folklore eta musika taldeetan gaita de boto, boha eta gaita de bota motako zahagidun gaitak erabiltzen hasi ziren. Adibidez, Tolosako Udaberri Euskal Dantzari Taldeko musikariak 1980ko hamarkadan hasi ziren boha motako gaita jotzen, eta Portugaleteko Elai Alai euskal folklore taldean ere hamarkada berean xirolarrua jotzen hasi ziren.

Tolosako Udaberri Euskal Dantza Taldeko musikariak. (Arg.: Udaberri)

Beste hainbat musika taldek ere xirolarrua berreskuratu zuten. Adibidez, Iruñeko Ortzadar musika taldearen errepertorioa bi diskotan grabaturik geratu zen. Herriz herri eman zituzten kontzertuetan boha motako xirolarrua erabili zuten, beste soinu-tresnekin batera, Euskal Herriko txoko desberdinetako musika jotzeko.

Ortzadar musika taldea. 1978. (Iturria: Ortzadar diskotik hartua. AZ-11)

1970eko hamarkadan Donostiako Sustraiak izeneko euskal herri soinu-tresna eta musika taldearen emanaldietan ere xirolarrua jotzen zen. Garai berdintsuan Benito Lertxundi abeslariaren musika taldean ere xirolarrua sartu zen.

Jose Maria Irastorza, Benito Lertxundiren taldeko boto-xirolarru jotzailea. (Iturria: Zuberoa eta Askatasunaren semeei 1977 Elkar: KD-AZ-9/10 diskotik hartua)

1980ko hamarkadatik aurrera asko izan dira zahagidun gaita erabili duten euskal taldeak: Txanbela, Oskorri, Alboka, Kukuma, Sidhe Folk, Briganthya, Xarnege, Keltiar eta abar. Rock musikaren alorrean ere Sorbeltz, Etzakit eta bestek ere zabaldu dute zahagidun gaitaren hotsa euskal musikan.

GAUR EGUNGO PRESENTZIA EUSKAL MUSIKAN

Dantza eta folk taldeetan, emanaldietan eta diskoetan, xirolarrua pixkanaka presentzia lortzen ari da euskal herri-musikan. Horrekin batera soinu-tresna honentzako errepertorio bat osatzen ari da jatorri ezberdinetako musikan oinarriturik:

• Errioxa aldeko herri dantzak eta doinuak
• Euskal Herriko beste eskualdeetako herri-musika (xirolarruaren ezaugarrietara egokitu daitekeena)
• Beste euskal soinu-tresnen errepertorioko musika
• Pieza berriak

XIROLARRUA CD-LIBURUA

Xirolarruaren berreskurapenean, berrerabileran eta errepertorioaren normalizazio prozesuan Xirolarrua (2012) CD-liburuaren argitalpena azpimarratu behar da. Bertan Juan Mari Beltran eta Fernando Jalon dultzaina-xirolarru eta xirula eta txuntxun-boha bikoteetan aritzen dira. Jotzen dituzten pieza gehienak herrikoiak dira, eta bi pieza berri ere badira, Beltranek konposatuak. Liburuak hiru hizkuntzetan (euskara, gaztelania eta ingelesa) aurkezten du xirolarrua; piezak komentatzen ditu, partitura eta guzti; eta azken partean, xirolarruari buruzko ikerketa lan mardula aurkezten du euskaraz.

Xirolarrua CD eta liburuaren azala. (Iturria: HMB-2012-534-KDtik hartuta)

HERNANIKO ERRALDOIEN KONPARTSA

Ezin da esan xirolarrua euskal herri-musikan erabat normalizatua dagoen soinu-tresna denik, baina zeinek daki denboraren poderioz ez ote duen lortuko halako kategoria. Hernanin dugu adibide berri interesgarri bat. Herri horretan txistulariena izaten da herriko Erraldoi eta Buruhandien Konpartsaren irteeretan jotzen duen taldea, eta eginbehar horretan txistulariei egun bateko atsedena eman nahian, 1990ko hamarkadaren hasieran Inauterietako astearteko irteeran Errioxa aldean ezagutzen zen zahagidun gaita, dultzaina eta danborraz osatutako hirukotearekin egitea proposatu zen.

Hernani, 2005eko inauteriak. Erraldoi eta Buruhandien Konpartsa. (Arg.: Ander Barrenetxea)

Aurreneko irteera hartan talde berri honek harrera oso ona izan zuen, bai konpartsa kideen aldetik bai eta publikoaren aldetik. Horregatik ordutik hona, urtero hutsik egin gabe konpartsaren inauterietako astearteko irteeretan beti hirukote hori izaten da konpartsa lagundu eta dantzan jartzen duena. Gaur egun, bi hamarkadako etengabeko parte hartzearen ondoren, hogeita hamar urtetik beherako hernaniar guztientzat hirukote hau herriko talde tradizional bat da, eta inauterietako festa horren ezinbesteko osagaia.

Hernani, 2005eko Inauteriak. Erraldoi eta Buruhandien Konpartsarekin. (Arg.: Ander Barrenetxea)

DULTZAINA, GAITA ETA DANBOR JOTZAILEEN TOPAKETAK

Zahagidun gaitaren ibilbidean oso interesgarriak izan dira azken urteetan antolatu diren dultzaina, gaita eta danbor jotzaileen topaketak. 1990eko hamarkadaren hasieran Hernaniko Musika Eskolako Dultzaina klasearen eta Escuela de Gaita y Tambor de Alberite de Iregua eskolaren artean antolatu zituzten lehen topaketak, Hernanin eta Alberiten (Errioxa). Hasieran Hernanitik dultzaineroek eta danbor-joleek soilik parte hartzen zuten, baina gero eta gehiago zahagidun gaita-joleak animatu dira. Ondorengo urteetan Lizarrako, Debako, Oiartzungo, Donibane Lohitzuneko eta Tolosako eskolak ere topaketetara batu dira Alberite eta Hernaniko eskolekin.

Briones, 1999. (Arg.: Soinuenea bilduma)

Lizarra, Deba, Alberite, Hernani, Donibane Lohizune eta Oiartzungo Dultzaina, Gaita eta Danbor Eskoletako Topaketa. Oiartzun, 2012/03/17. (Arg.: Soinuenea)

Beraz, topaketetan, musika taldeen emanaldietan eta antolatzen diren beste hamaika festa eta ospakizunetan gaur egun zahagidun gaitaren hotsa entzuten da euskal kale eta plazetan, bereziki eta nagusiki errioxar eta euskal herri-doinuz osatutako errepertorioa joaz.

OIARTZUNGO HERRI MUSIKA ESKOLA

1999an sortutako Oiartzungo Herri Musika Eskolak 2012-2013 ikasturtetik xirolarru eskolak ematen ditu. Irakasleak Juan Mari Beltran, Fernando Jalon eta Asier Goieaskoetxea izan dira. Urte hauetan hamabost bat xirolarru jotzaile trebatu dira eta Oiartzungo Xirolarru Taldea sortu da. Taldearen errepertorioa nagusiki euskal musika herrikoiak osatzen du, eta talde honek kale-buelta eta dantza-plaza motako saio ugari eskaintzen ditu. Eskaintza honen helburua xirolarruaren musika eta soinu-tresna sustatzea eta bere normalizazioa lortzea da.

Xirolarru-joleak Oiartzungo Herri Musika Eskolaren ikasturte bukaerako kontzertuan (2022/06/19). (Arg.: Soinuenea)

IKONOGRAFIA

Jarraian aurkeztuko ditugun adibideak kontuan hartuta, ikus daiteke bereziki XII. eta XVII. mendeen artean xirolarruaren presentzia aipagarria dela euskal ikonografian. Idatzitako dokumentazioan eta ikonografian ikus daitekeenez, Euskal Herrian mendeetan zehar bi zahagidun gaita mota egon dira, dagozkien aldaerekin: xirola mihi bikoitzekoa duena, eta mihi bakunekoa. Hauek dira gaur arte mugakide diren zonaldeetan jotzen jarraitu diren bi xirolarru motak, iparraldetik, hegoaldetik, ekialdetik eta mendebaldetik.

Bildutako ikonografiaren aurkezpena honela antolatuta dago: mota bakoitzaren barruan alfabetikoki ordenatuta lurraldeen eta herrien arabera.

• XIROLARRUA-BOTA (mihi bikoitzeko xirola)
• XIROLARRUA-BOHA (mihi bakuneko xirola)
• SAILKATU GABE. Zein motatakoa den argitzen diguten datuak edo irudiak falta zaizkigunez, sailkatzera ausartu ez garen xirolarruak.

XIROLARRUA - BOTA (mihi bikoitzeko xirola)

Araba

BILAR-ELVILLAR (ARABAKO ERRIOXA)

JASOKUNDEKO ANDRE MARIAREN PARROKIA

Bilar-El Villarko Jasokundeko Andre Mariaren Parrokiako erretaula nagusia 1547 baino lehen hasi eta 1559 artean eraikia izan zen. Egilea Guiot de Beaugrant izan zen 1549 arte, eta 1549 eta 1559 bitartean bere anaia Juan eta bere iloba Mateo de Beaugrant. Eskultore hauek, dirudienez, jatorri judu-bilbotarrekoak ziren. Polikromia 1640-1650ekoa da, Lantziegon (Araba) jaiotako Juan González de Salcedo margolariak egina. Lehenengo gorputzeko plafoietan Jaiotza eta Epifania irudikatzen dira. Jaiotzaren eszenan xirolarru-jole bat agertzen da, bi pordoiko zahagidun gaita bitxi batekin.

Bilarreko Parrokiako erretaulan ageri den xirolarru-jolea. (Arg.: JMBA-E.X. Dueñas)

BURGELU-ELBURGO (ARABAKO LAUTADAKO KUADRILLA)

SAN PEDRO PARROKIA

XVI. mendearen amaierako erretaula nagusiaren behealdean, ezkerraldean, artzainen adorazioaren eszena dago, eta bertan artzain gaitari hau ageri da, tamaina handiko xirola bat duen xirolarru eder batekin. Zahagia urre koloreko soineko batez estalia dago, eta xirola eta pordoia egur beltzez eginak dira. Xirola konikoak eta sorbalda gaineko pordoiak mihi bikoitzeko bota motako xirolarrua dela pentsarazten digute.

Xirolarru-jolea San Pedro parrokiako erretaula nagusian. (Arg.: JMBA-E.X. Dueñas)

DONE BIKENDI HARANA (SAN VICENTE DE ARANA)

SAN BIZENTE PARROKIA

Kanpezuko-Arabako Mendialdeko koadrilan, XV eta XVI. mendeen artean eraikitako San Bizente parrokian, beheko aldarearen gaineko arku platereskoan dago xirolarrua jotzen duen piztia hau.

Piztia xirolarru-jolea San Bizente parrokian. (Arg.: JMBA-E.X. Dueñas)

ELTZIEGO (ARABAKO ERRIOXA)

SAN ANDRES PARROKIA

Eltziegoko San Andres Parrokiako erretaulan 1646-1669 artean Bernardo de Elcaraeta euskal eskultoreak egindako Artzainen Adorazioan zahagidun gaita-jole bat dago.

Eltziegoko San Andres parrokiako zahagidun gaita jolea (Arg.: JMBA)

GASTEIZ

SAN ANTONIO ELIZA-KOMENTUA

San Antonio eliza-komentuan (XVII. mendea) zurezko erliebe hau dago. Jaiotzaren eszena bat da, non eskaintzekin Haurra adoratzera gerturatzen diren artzainen artean zahagidun gaita-jole bat agertzen den. Xirolarruaren hustutako zahagia eta pordoia ikus daitezke. Pordoiak adierazten digu mihi bikoitzeko xirola duen xirolarrua izan litekeela.

San Antonio eliza-komentuko Artzainen Adorazioa eszenaren erliebean agertzen den xirolarru jolea. (Arg.: JMBA-E.X. Dueñas)

GASTEIZ

SAN MIGUEL ELIZA

Gasteizko San Migel elizako erretaula nagusian, 1624-1632 artean Gregorio Fernández eskultoreak egindako Artzainen Adorazioa-n, jole bat ageri da bota motako xirolarru batekin.

Gasteizko San Migel elizako Gregorio Fernández eskultorearen Artzainen Adorazio-ko xirolarru-jolea. (Arg.: JMBA - E.X. Dueñas)

GASTEIZ

SANTA MARIA KATEDRALA

Santa Maria Katedraleko XIV-XV. mendeko gotiko estilo purueneko arkupe ikusgarriko hiru portadetan musika-ikonografiaren lagin bikaina dugu. Musikarien artean, zahagidun gaita joleak agertzen dira, bai mihi bikoitzeko xiroladun motakoak, bai mihi bakunekoak.

Ezkerreko portadaren barruko arkiboltan, beste aingeru musikari batzuen artean, xirolarru-jole hau dago. Xirolarru honek pordoi bat du, joleak sorbaldan eutsia, eta boha (mihi bakuna) motako xirolarruek horrelako pordoirik izaten ez dutela kontuan hartuta, uste dugu bota (mihi bikoitzeko) motako xirolarrua dela. Argazkian ikus daitekeenez, pordoia jolearen eskuineko sorbaldaren gainean dago, eta joleak xirola nola eusten duen ikusita, xirolarru jole hau ezkerra dela pentsa dezakegu.

Xirolarru-jolea Gasteizko Santa Maria Katedraleko elizpeko ezkerreko portadan. (Arg.: JMBA)

OLANO (ZIGOITIA)

SAN BARTOLOME PARROKIA

Olanoko San Bartolomeren parrokiako erretaula nagusian (egun, Gasteizko Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoan) 1500 inguruan margotutako Jaiotzaren eskuineko goialdean zahagidun gaitajole bat ageri da.

Xirolarru jolea Olanoko parrokiako Jaiotzaren eszenan. (Iturria: Gasteizko Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoa)

SUBIJANA-MORILLAS (RIBERA ALTA- ERRIBERAGOITIA)

NUESTRA SEÑORA DE LA ASUNCIÓN

Erretaula nagusian, Tomas Oñate eta Andres de Miñano maisu margolari gasteiztarrek 1571. urtean egindako margolanak daude. Beste eszena batzuen artean Jaiotzarena dago, non xirolarru jole hau bere zahagi puztuarekin ikusten den.

Subijanako parrokiako erretaula nagusian ikus daitekeen xirolarru jolea, Jaiotzaren eszenan. (Arg.: JMBA-E.X. Dueñas)

TORTURA (ETXABARRI-KUARTANGO)

SAN ANDRES PARROKIA

Torturako San Andresen parrokian, egile ezezagun batek XV. mende bukaera-XVI. mende hasieran margotutako Jaiotzan, bikote bat ageri da, zahagidun gaita eta dultzaina edo txirimia gisako soinu-tresnak jotzen.

Eszenaren ezkerraldean xirolarru jolea. (Iturria: Gasteizko Elizbarrutiko Arte Sakratuaren Museoa)

TUESTA (GAUBEA-VALDEGOVIA)

NUESTRA SEÑORA DE LA ASUNCIÓN

XIII-XIV. mendeko Tuestako Nuestra Señora de la Asunción elizako portikoan erdiko arkiboltan ageri diren bikoteen artean, zahagidun gaita-joleak eta danbolinteroak osatzen duten bikote hau dago.

Tuestako elizaren atariko xirolarru jole eta danbolintero bikotea. (Arg.: JMBA)

Bizkaia

LEKEITIO

ANDRE MARIAREN JASOKUNDEAREN ELIZA

XV. mendeko Lekeitioko basilikak ikonografia musikal aberatsa du. Mota askotako musikariak ikus daitezke bertan, eta horien artean xirolarru-joleak. Mendebaldeko portikoko kanpoaldeko arkiboltan aurki daiteke bat. Argazkian ikus daitekeenez, xirolarruaren pordoia jolearen eskuineko sorbaldaren gainean dago, eta horrek, xirola eusten duen moduarekin batera, xirolarru-jole hau ezkerra dela iradokitzen digu.

Lekeitioko Basilikako mendebaldeko portadako xirolarru-jolea. (Arg.: JMBA)

Eliza beraren barruan, XVI. mendearen hasieran egindako erretaula nagusian, besteak beste, xirolarru-joleak azaltzen diren hiru eszena daude.

Hiru xirularru-joleen kokapena erretaulan. (Arg.: E.X. Dueñas)

Erretaula nagusiko lehen solairuaren ezkerraldean dagoen Artzainen Adorazioa-ren eszenan, xirolarru-jole bat dago bilera girotzen. Jarreragatik pentsa liteke xirolarru-jole hau ere, aurrekoa bezala, ezkerra dela.

Artzainen Adorazioa-n xirolarru-jolea, erretaula nagusiko lehen solairuan. (Arg.: JMBA)

Erretaula nagusiko bigarren solairuko lehen kalean dagoen Artzainen deikundea irudikatzen duen beste eszenaren ezkerraldean, xirolarru-jole hau agertzen da, ondoan danbolinteroa duela. Jolearen ezkerreko sorbalda gainean jarria dagoen pordoi luzea ikusita, gaita hau bota gisa sailka genezake. Eszenaren eskuin aldean beste artzain bat agertzen da esku bateko flauta zuzen bat jotzen (flautaren zati handiena galdu da).

Ezker aldean xirolarru-jolea eta danbolinteroa eta eskuin aldean esku bateko flauta-jolea erretaula nagusiko Artzainen Deikundea-ren eszenan. (Arg.: JMBA)

Erretaula nagusiaren bigarren kaleko bigarren solairuan Artzainen Adorazioa-ren beste eszena bat agertzen da. Bertan, jotzen ari den beste xirolarru-jole bat ikus daiteke. Xirolarru hau, lehen solairuan dagoen Artzainen Adorazioa-ren eszenan agertzen denaren antzekoa da, baina jotzerakoan xirolarrua hartzeko moduagatik ikus daiteke jole hau ez dela ezkerra.

Erretaula nagusiaren bigarren kaleko bigarren solairuko xirolarru-jolea. (Arg.: JMBA)

Gipuzkoa

DEBA

SANTA MARIA ELIZA

XV. mendeko Debako Santa Maria elizako arkupe polikromatu bikainean musikari talde zabal eta askotarikoa ageri da, kasu batzuetan aingeruak eta beste batzuetan ez. Hari pultsatua eta igurtzitakoa, txirimia eta organo eramangarria jotzen dituzten musikarien artean, aingerua den xirolarru-jole hau dago. Xirola apurtuta dago eta ezin dugu osorik ikusi, baina pordoiak, sorbaldaren gainean jarrita, mihi bikoitzeko bota motakoa dela iradokitzen digu.

Debako Santa Maria elizako elizpeko aingeru xirolarru-jolea (Arg.: JMBA)

Eliza honetako nabearen hirugarren zatian dagoen kaperaren eskuineko zutabeko pilastraren goiko errematean aingeru xirolarru-jole hori dago, puzkailu handia duen xirolarrua jotzen. Xirola hartzeko moduagatik eta pordoiaren posizioagatik, ez dago zalantzarik: jolea ezkerra da.

Aingeru xirolarru-jolea Santa Maria elizako nabearen hirugarren zatiko kaperan. (Arg.: JMBA-E.X. Dueñas)

LEINTZ GATZAGA

DORLETAKO ANDRE MARIAREN SANTUTEGIA

XVII. mendeko Dorletako Andre Mariaren Santutegia Leintz Gatzaga herrian dago, Donejakue bide zaharrean, Euskal Herrian jende joan-etorri handiena izan dutenetako batean. Bere erretaula barroko ederraren behealdean, Artzainen Adorazioa-ren eszenaren markoan, xirolarru-jole hau dago, zahagia puztuta, jotzeko posizioan.

Xirolarru-jolea, Dorletako Andre Mariaren santutegiko erretaulako Artzainen Adorazioa-ren eszenan. (Arg.: JMBA)

Pordoi luzea du, hiru zatikoa, eta horrek pentsarazten digu bota motako xirolarrua dela, nahiz eta jolearen posizioak ez duen xirolarruaren xirola ikusten uzten.

OÑATI

SAN MIGEL ELIZA

Oñatiko San Migel parrokiaren presbiterioaren azpian dagoen kriptako hilobian artzain gaitari hau dago, XV. mendeko Artzainen Deikundea-ren eszenan. Beste hiru kokapenetan egon ondoren, XX. mendearen erdialdean Pedro Velez de Guevara Oñatiko kontearen alabastrozko hilobi gotikoko kriptara eraman zuten (Ríos Álvaro, 2019, Lib. I, 272. or.).

Xirolarru-jolea Oñatiko San Migel elizako kriptako hilobian. (Arg.: JMBA)

Lapurdi

MIARRITZE

SANTA EUGENIA ELIZA

Miarritzeko Santa Eugenia eliza neogotikoko beirateetan (1898) Artzainen Adorazioa-ren eszena bat dago irudikatuta, non artzain xirolarru-jole hau agertzen den. Pordoia ikusten ez diogun arren, xirolaren kono-enbor formak eta kanpaiak pentsarazten digu mihi bikoitzeko bota dela, eta xirola hartzeko moduagatik jolea ezkerra dela ematen du.

Beirate honen goialdean aingeru musikarien talde bat agertzen da: zitara-psalterion, organo eramangarria, platertxoak, zeharkako flauta, biolina, lautea, tronpeta eta pandereta.

Artzain xirolarru-jolea Miarritzeko Santa Eugenia elizako beirateetan. (Arg.: JMBA)

Nafarroa

IRUÑEA

SANTA MARIA KATEDRALA

Iruñeko Katedralak (1394-1501) ikonografia musikal aberatsa du: xirolarruak, kordofonoak (hala nola, arrabita-rabelak, lauteak eta zarrabeteak), organo eramangarriak, danbolinteroak, eta soka-dantzen tankerako dantzen irudikapenak ere ikus daitezke.

Aberastasun ikonografiko hori guztia ongi islatuta geratu da Clara Fernández-Ladredak idatzitako Iconografía musical de la Catedral de Pamplona lanean, non xirolarruari buruzko aipamen argiak aurki daitezkeen¹⁷.

Iruñeko Katedralaren ikonografian bost xirolarru-jole aurkitu ditugu guztira, bi bota motako eta hiru boha motako. Hona hemen Iruñeko katedraleko mihi bikoitzeko xirolarruen irudikapen ikonografikoa:

Iruñeko Katedraleko Errefektorio Aretoa - San Francisco Javier kapera

Kaperan Zaldikoa den zahagidun gaita-jole bat dago. Privilegio de la Unión (Iruñea, 1423) dokumentu zaharrean ageri denaren antzekoa da. Xirolarru-jolea zaldiko bat da (zentauroa edo zaldi-gizona). Ez zaio pordoia ikusten, eta ez dirudi xirolari atxikita dagoenik, oso fina baita, konizitate eta kanpaiarekin. Xirolaren forma konikoak eta kanpai-formakoak mihi bikoitzeko xirola bat dela adierazten digu.

Xirolarru-jole zentauroa Katedralaren Errefektorioko ate batean (XIV. mendea). (Arg.: JMBA)

Santo Tomas edo Caparrosoren erretaula

San Tomas edo Caparrosoren erretaulan, Jaiotzaren eszena irudikatzen duen taulan, artzainen ondoan xirolarru-jole bat agertzen da eszena girotzen, beste artzain batzuk dantzan ari diren bitartean. Xirola hartzeko moduagatik, margolariak jolea eskuina balitz bezala irudikatu du, baina pordoiaren posizioagatik ezkerra dirudi.

Xirolarru-jolea eta dantzariak Santo Tomas edo Caparrosoren erretaulako Jaiotzaren eszenan. (Arg.: J. I. Larraioz)

LERIN

JASOKUNDEKO ANDRE MARIAREN ELIZA

Leringo Jasokundeko Andre Mariaren Parrokiako koruko XVIII. mendeko aulkiteri ikusgarrian xirolarru-jole hau dago. Soinu-tresnak Errioxa aldeko gaita de bota motakoa dirudi. Horrek ez gaitu harritu behar, Lerin herria Errioxatik gertu baitago. Ikusten zaion dekorazio-kordoiari dagokionez, esan beharra dago Errioxako azken zahagidun gaita-jole batzuek beren gaitak apaintzeko erabiltzen zituztenen antza duela, eta gortinaietatik tira egiteko erabiltzen ziren lokarri lodiekin eginda zeudela. Bitxiak dira, alabaina, bukaerako kopatik gertu pordoiak dituen bi zuloak. Pordoiaren nota aldatzeko erabiliko ote ziren?

Zahagidun gaita-jolea Leringo Jasokundeko Andre Mariaren Parrokiako koruko aulkiterian. (Arg.: JMBA)

LOS ARCOS

SANTA MARIA PARROKIA

Pedro Uqueraniz eta Juan de Amezketak XVII. mendean egindako Santa Maria parrokiako erretaulan, Artzainen Adorazioa-ren eszenaren barruan, xirolarru-jole baten irudia dago.

Eszenari aurrealdetik begiratuta ikusten ez den arren, joleari aurrealdetik ateratako argazkian, xirolarruaren pordoia ikus daiteke, ezkerreko sorbalda gainean jarrita. Hori dela eta, tresna hau mihi bikoitzeko bota motakoen artean sailkatu dugu.

Xirolarru-jolea Santa Maria parrokiako erretaulan. (Arg.: JMBA)

OHARRAK

¹ Sakontzeko ikus Mihi bikoitzekoak atala.

² Donostia, 1983a, 6. or.

³ Larramendi, 1745, 383. or.

⁴ Pierre Lhandek Maurice Harrietek eskuz idatzitako hiztegitik definizio hau hartu zuen: “Maurice Harriet naquit à Halsou [Lapurdi], le 14 septembre 1814” (Lhande, 1926, XVII or.).

⁵ Pierre Lhandek Le dictionnaire manuscrit de Hiribarren-etik definizio hau hartu zuen. “Martin de Hiribarren naquit à Ascain (Labourd), dans la maison Etcheberria, le 8 mai 1810”. (Lhande, 1926, XIX or.).

⁶ Sakontzeko ikus Dokumentazio idatzia atala.

⁷ Ikus Dokumentazio idatzia atala.

⁸ Norabide horretan, aipagarria da El Entresaque errioxar kultur taldearen lana.

⁹ Blecua & Mir, 1998.

¹⁰ Aztergai dago oraindik Landetako gaita honek ezaugarrietan, egituran eta osaketan Europa erdialdeko gaita batzuekin duen antzekotasuna (ikus Baines, 1995).

¹¹ Biak klarinete bikoitzak dira; tutu berdinak dituzte zulo eta funtzioei dagokienez, eta hots iraunkorra ematen dute. Ezberdintasun nagusia zahagian datza: bohak aire erreserba zahagi barruan du eta tutu puzkariaren bidez betetzen du; albokariak, aldiz, arnasari buelta ematen dio arnasketa zirkularraren teknikaren bidez. Alboka zahagirik gabeko boha bat dela esan liteke, edota boha alboka zahagidun bat dela.

¹² Frantziako zenbait tokitan xirolarru gisako soinu-tresnei cabreta edo cabrette izena ematen diete. Konkretuki Okzitaniako Midi-Pyrénées aldean cabreta izeneko kornamusa gaur ere jotzen da.

¹³ Seeler, O. (2007). The Lost Basque Bagpipe? Universe of Bagpipes. http://www.hotpipes.com (2009/09/07an kontsultatua)

¹⁴ Dokumentuaren transkripzio zehatza: “mas da por descargo ssettenta y ssiete Rs que le dieron al gaytero por ssu trabajo de tocar la bota pª El festexo` de la conçezion” [Rs : Reales; pª : para]

¹⁵ Donostia, 1983b, 300. or.

¹⁶ Jatorrizkoa: “Outre le pandero où tambour de Basque, les Vascongados ont encore la gaita, comme les Asturiens et les Galiciens, ainsi que le tamboril et la flûte”.

¹⁷ Fernández-Ladreda, 2004, 19. or.

ITURRIAK

Bibliografia

BELTRAN ARGIÑENA, Juan Mari. (2004). Xirolarru - Gaita. La cornamusa en el País Vasco. Anuario da Gaita. (19.zk, 69-84). Escola Provincial de Gaitas. Deputación de Ourense.

BELTRAN, Juan Mari; JALON, Fernando. (2012). Xirolarrua. Oiartzun: Soinuenea-Syntorama. HMB-2012-534-KD

DONOSTIA, Aita. (1952). Instrumentos Musicales Populares Vascos. Obras Completas del P. Donostia. (II. liburukia, 257-309). Bilbo: Ed. La Gran Enciclopedia Vasca.

JIMÉNEZ, Joaquín. (1972). Danzas en Alava. Revista Dantzariak, nº 3. pág. 3-12.

RAMOS, Jesus. (1990). Materiales para la elaboración de un censo de músicos populares de Euskal Herria, a partir de los instrumentistas llegados a Iruñea en el Siglo XVIII. Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra (55. zk., 91-138). Iruñea: Institución Principe de Viana.

URBELTZ, Juan Antonio. (1983). Notas sobre el 'Xirolarru' en el País Vasco. Cuadernos de Sección. Folklore 5. zk. Donostia: Eusko Ikaskuntza.

Diskografia

BELTRAN, Juan Mari; JALON, Fernando. (2012). Xirolarrua. Oiartzun: Soinuenea-Syntorama. HMB-2012-534-KD.