EntziklopediaAHO-SOINUA

IZENDAPENAK

Aho-soinua mihi libreko aerofonoa da. Euskal Herrian hainbat izen eman izan zaizkio: filarmonika, harmonika, ezpainetako-soinua (Larraun bailaran), xotixe (Leitzan) zein musukitarra (Iurretan, azken izendapen hau tronpa-guimbarda adierazteko ere erabiltzen da).

Aho-soinuak hainbat mihi ditu, paraleloki jarriak, euskarri moduko zurezko taulatxoetan. Itxura eta sendotasuna emateko eta mihiak babesteko kanpotik metalezko txapaz egindako estalkia izaten du.

Ertz bateko zuloetatik haizea botatzean, honek mihiak bibrarazten ditu. Haizea ahotik barnealderantz edo kanpoalderantz zuzendu daiteke; posizio berean bi tonu ezberdin eman daitezke, beraz.

HISTORIA

Txinan aspalditik ezagunak dira sheng izeneko mihi libreko soinu-tresnak. XIX. mendetik aurrera behintzat, Europan sistema hau zuten soinu-tresnak zabaltzen joan ziren.

Dokumentazio urria badugu ere, jakin badakigu soinu-tresna hau oso zabaldurik egon dela gure artean. Joleak ez dira profesionalak izan baina kasu askotan maila oso altua lortu dute.

Etxeetako sukaldeetan, ostatuetan eta bestelako tokietan jo izan da kantu eta dantzarako.

Nafarroa

Iribasen (Nafarroa) Martikonea etxeko Periko Garaikoetxeak, XX. mendearen erdialdean, igandero jotzen zuen Bezperak izeneko elizkizunen ondoren, gazteek dantza egin zezaten. Uda aldean, eguraldi onarekin, atari aurrean jartzen zen eta etxeko larrainean dantzatzen zen, eta negualdean, barruan, etxeko sarrera handi batean. Txiki-txikitatik itsu gelditua zen eta trebezia handiz doinuak belarriz jotzen zituen. Errepertorio zabala zuen eta herriko festetan jotzera etortzen ziren musikariengandik (txistulariak, akordeolariak...) hartzen zuen gero joko zuena: suelto-ko dantzak, martxak, agarrau eta guzti. Iribasko silla dantza-ren bertsio berezia ere grabatu zion Juan Mari Beltranek¹.

Gipuzkoa

Karmele Goñik Etnografía de Zerain (1985) lanean jaso zuen Gipuzkoako inguru horretan festa eta erromerietan auko-soñue (ahoko soinua) edo filarmonikea jotzen zela, ferian erosia, dantzarako, beste soinu-tresnen artean (tronpa, alboka, adarra, panderoa, txistua, danborra, soinu handia).

Albizturren ere, Landa familiak ederki gorde du aho-soinua jotzeko tradizioa. 2007ko abenduaren 29an herri-musika zikloaren neguko edizioan kontzertua eskaini zuten aita-semeek Oiartzunen.

Markox, Aitor eta Markox (aita), Landatarrak, aho-soinua jotzen. (Arg.: Soinuenea)

Bizkaia

Gernikan (Bizkaia) izen-abizenez ezagutu genuen musu-musika jole bat, Seberino Onaindia.

Seberino Onaindia aho-soinua jotzen Gernikan. 2003/12/29. (Arg.: JMBA)

1960ko hamarkadan Donostialdean (Gipuzkoa) Los Merlins eta Iru Bat taldeak ezagutu genituen, harmonikaz musika eskaintzen.

Erreferentzia zehatzik eman ezin badugu ere, Jose Migel Barandiaranek aho-soinua jotzen zuen. Martin Ugalde kazetariak hari ia 100 urterekin ETBn egindako elkarrizketa batean harmonika jo zuen.

Los Merlins taldea, Donostiako Kontxan. Ezkerretik eskuinera: Rafael (Donostiako kontserbatorioan biolin irakaslea; harmonika baxua), Antonio (solista) eta Manolo (akonpainamendua). (Iturria: Patxi Irizar)

Iru Bat, Añorgako aho-soinu taldea. Ezkerretik eskuinera: Jose Mari Mujika (Ibaetakoa; akonpainamendua), Jose Basurto Bolintxe (Añorgakoa; solista), eta Patxi Irizar (Añorgakoa, baxua). (Iturria: Patxi Irizar)

OHARRAK

¹ Beltran, 1996, 91. or.

ITURRIAK

Bibliografia

BELTRAN ARGIÑENA, J. M. (1996). Soinutresnak euskal herri musikan. Orain.

GOÑI, K. (1988). Etnografía de Zerain. Usos del grupo doméstico. In: Contribución al atlas etnográfico de Euskalerria: investigaciones en Bizkaia y Gipuzkoa. 643-767. Etniker.

Diskografia

LANDA, M. (1991). Albisturko aho-soinua. IZ. IZ-376.