Descripción

La armónica, es un instrumento de lengüeta libre de la familia de los aerófonos.

Descripción del instrumento

La armónica consta de varias lengüetas dispuestas transversal y paralelamente en tablillas de madera que funcionan a modo de soporte. La cubierta del instrumento suele ser de chapa metálica, y sirve para dar forma y solidez al instrumento, así como para proteger las lengüetas que quedan dentro.

Modo de interpretación

Al soplar en el borde de los agujeros, hacemos vibrar las lengüetas. Se puede soplar o inspirar, dando dos tonos diferentes en la misma posición.

Historia

Aunque no disponemos de documentación, sabemos que este instrumento ha estado muy extendido entre nosotros. Los músicos no han sido profesionales pero en muchos casos han alcanzado un nivel muy alto. Según algunos, a principios del siglo XX se extendió por toda Europa y su aparición supuso entre otros el retroceso del uso de la trompa-harpa de boca.Sobre la denominación podemos decir: aho-soinua, filarmonika, filarmunika han sido los nombres más comunes. En la zona navarra de Larraun se la denomina ezpainetako-soinua y en Leitza recogimos el peculiar nombre de xotixe.

Se ha tocado en las cocinas de las casas, bares y lugares cerrados para cantar y bailar. En Iribas (Navarra) conocimos a Periko Garaikoetxea, de la casa Martikonea. Éste, a mediados del siglo XX, todos los domingos, después de los oficios religiosos de las "vísperas" tocaba para que los jóvenes bailaran. En verano, con buen tiempo, se ponía delante del portal y bailaban en la era de la casa, y en el invierno, dentro, en la gran entrada de la casa. Desde muy pequeño se había quedado ciego y con gran habilidad y esmero lo tocaba todo a oído. Su repertorio era muy amplio y lo sacaba de los músicos (txistularis, acordeonistas...) que venían a tocar en las fiestas patronales. Bailes "sueltos", marchas, "agarrados" y demás. Entre los temas que le grabamos se encuentra la particular versión de "silla dantza" de Iribas que tocaba (Beltrán, 1996, p. 91).

FUENTES

Bibliografía

BELTRAN ARGIÑENA, Juan Mari. (1996). Soinutresnak euskal herri musikan. Hernani: Orain.

Discografía

LANDA, Marcos. (1991). Albisturko aho-soinua. IZ. IZ-376.

Galería de imágenes

Audio

FANDANGOA

Iribasko Periko Garaikoetxea itsuak 1950 eta 60ko hamarkadetan bere ezpainetakoarekin igande eta jaiegunetan haur eta gazteentzat dantza saioak eskaintzen zituen. Fandango hau Juan Mari Beltranek 1979an grabatu zion saioetatik hartu dugu. Jatorrizko hiru buelta eta erdiko ezpainetako hutsezko pasartedun bertsioari panderetaren erritmo lagungarria erantsi diogu.

Soinulariak: Periko Garaikoetxea (ezpainetakoa), Juan Mari Beltran (pandereta)*.

* Larraungo herri-dantzak (2016) disko-liburua; 54. or. eta CDko 7. pieza.

Periko Garaikoetxea. Iribas, 1979. (Arg.: JMBA)

Periko Garaikoetxea. Iribas, 1979. (Arg.: JMBA)

MARTXA ETA JOTA

Seberino Onaindia Landeta (Gernika, 1920-2012) gizon sendoa izanik, borroka librean aritu zen eta Espainiako txapelduna izan zen. Baina kirolagatik ezaguna bazen ere, bere umoreak bihurtu zuen Seberino hain ezagun Bizkaiko zati handi batean. Hamaika txiste kontatzen zekien (asko berak sortutakoak), eta horrekin batera, bere asmakizunek, istorio xelebreek, pentsaera filosofikoak eta kontari bikaina izateak egin zuten hain ezagun. Euskararekiko zaletasun handia zuen, eta umoreaz landa, bere jakituria agertzen zuen hainbat berben jatorria erakutsiaz. Irakurzalea zen, baita kantari ona ere errepertorio zabal batekin, eta harmonika/mosukitarra trebetasun handiz jotzen zuen. Azken harmonika, Txikito de Bolibar zestalari trebeak oparitu zion, Ameriketan erosia: Hohner Comet markakoa (Alemanian egina), ertz batean Do tonalitatekoa eta bestean Solekoa.

Seberino Onaindiak jotako martxa eta jota hauek Gernikan grabatu ziren 2003ko abenduaren 29an*.

* Juan Mari Beltran, Manu Gojenola eta Ander Barrenetxea hirukoteak grabatu zuen, 2003ko abenduaren 29an, Seberino bizi zen Gernikako Juan Calzada Zaharren Egoitzan.

Seberino Onaindia aho-soinua jotzen. Gernika, 2003/12/29 (Arg.: Filmatutako bideotik hartua)

Seberino Onaindia aho-soinua jotzen. Gernika, 2003/12/29 (Arg.: Filmatutako bideotik hartua)

FANDANGOA ETA ARIN-ARINA

Markox Landa hasieran eta gero semeen laguntzarekin, Albizturko Landatarrak urteetan ibili dira plazaz plaza soinu-tresna hau jotzen. Hirukote honek 1991an disko bat grabatu zuen pieza zaharrekin eta Markoxek sortutako berriekin. Hemen aukeratutako fandangoa eta arin-arina Oiartzunen 2007ko abenduaren 29an HM Neguko kontzertuan eskaini zuten saiotik hartu dugu.

Soinulariak: Landa Aita-semeak. Albizturko aho-soinua. Markox Landa (aita), Aitor Landa eta Markox Landa (semea).

Landatarrak HM Neguko Kontzertuan. Oiartzun, 2007/12/29. (Arg.: Soinuenea)

Landatarrak HM Neguko Kontzertuan. Oiartzun, 2007/12/29. (Arg.: Soinuenea)

Fandangoa. Periko Garaikoetxea. Iribas, 1979.

Ficha completa

Número:
59 
Clasificación:
Aerófonos -> Lengüetas -> Libre 
Notas:
Harmonica (aho-soinua, ezpainetako-soinua, xotixe, filarmonika)